30 Temmuz 2018 Pazartesi

Yer Elması Nasıl Yetiştirilir, Nereye ve Nasıl Dikilir, Tohumu Var mı?



Yer elması ekonomik açıdan fazla değeri olmayan bir sebzedir. Ülkemizdeki ekim alanı yıldan yıla değişmekte olup ortalama 20-30 hektarlık bir alanda yetiştiricilik yapılmaktadır. Yer elması yetiştiriciliği için özel bir yer ayrılmaz. Bahçenin bir köşesinde veya arazinin sınır kısımlarında, sınır bitkisi olarak yetiştirilir. Son yıllarda yapılan analizlerde yer elması yumrularının büyük oranda inülin adlı madde ile meyve şekeri (glikoz) içermesi nedeniyle tatlı ve lezzetli olduğu, nişasta içermediği için kalori değeri düşük olduğu bildirilmiştir. Bu özelliğinden dolayı son yıllarda yer elmasına ilgi artmış ve tarla tarımı şeklinde de üretimine başlanmasına niçin olmuştur.  Yer elmasının verim ve kalitesi toprakta kaldığı süreye bağlı olarak değişmiş olur. Toprakta ne kadar uzun süre kalırsa tadı ve kalitesi istenilen düzeye ulaşır. Kuru madde oranı % 20-30 arasında değişir.

Yer elması kabuk rengine bakılırsa kırmızı ve sarı kabuklu olarak iki gruba ayrılır. Kırmızı kabuklu olanların yumruları girintili ve çıkıntılı olup şekilsizdir. Yumruları çoğu zaman minik olup sanayide veya hayvan yemi olarak kullanılır. Sarı kabuklu olan yer elması ise daha çok yemeklik olarak kullanılır. Yumrular patatese benzer, oldukca iri ve muntazam şekillidir.

Morfolojik Özellikleri

Toprak altında kalan yumrular yada üretim için toprağa atılan yumrular üzerinde gözler bulunur (Şekil 1). Bu gözlerden kök ve sürgünler meydana gelir. Yumru üzerinden çıkan kökler yanlara ve derinlemesine büyür. Köklerin yüzde 70-80'i toprağın 20-30 cm derinliğinde bulunur. Toprak altındaki köklerin uç kısımları şişkinleşerek oluşan yumruların sayıları ve büyüklükleri bitkinin beslenme durumuna göre değişir. Bir yumrudan gelişen bitkilerde 10-30 tane içinde yumru oluşturabilir, yumru sayısı arttıkça yumrunun büyüklüğü azalır.

Yumrular 10-200 gr içinde değişen ağırlığa haizdir. Averaj yumru ağırlığı 50-100 gr arasında değişir. Yumruların şekli başlangıçta yuvarlak ve düzgündür. Daha çok muntazam şekilli yumrular yanında kırışık, boğumlu ve muntazam olmayan yumrular meydana gelebilir. Yumruların köke bağlandığı sap kısmı (ggrup bağı) incedir, diğer ucu (taç) kalınlaşarak bir topaç şeklini alır. Yumru üzerinde sayısı değişen gelişme noktaları (sürgün ucu) vardır. Yumrunun dış kabuk rengi kırmızı, sarı, beyaz olabilir. Et rengi ise beyaz ve kirli beyazdır.

Yer elması yumruları toprağa tek tek atılmışsa sürgün sayısı her yumru için 2-3 arasında değişmiş olur. Kendi kendine bırakılmış yerlerde ise çok sayıda sürgün meydana gelir. Ocak şeklinde üretim yapılıyorsa her ocakta 10-30 içinde sürgün bulunabilir. Gövde irileştikçe dip kısımları ayçiçeği sapı benzer biçimde sertleşir ve yarı odunsu bir yapı kazanır. Beden belli bir boya vardığında dallanır. Her dalın ucunda çiçek tomurcukları meydana gelir (Şekil 2). Çiçeklerin oluşması ile nebat boyu uzaması durur. Bitkilerin boy uzunluğu 2-2.5 metre içinde değişmiş olur (Şekil 3). Gövdenin çapı ise 1-4 cm arasındadır. Gövdenin üzeri tüylü yapıdadır.

Yapraklar tek tek ve kısa bir sapla gövdeye bağlanır. Yaprakları ayçiçeği yapraklarına benzer ve parçasızdır. Yaprakların sap ve uç kısmı dar, orta kısmı ise geniştir. Yaprak kenarları dişlidir. Yaprak rengi yeşil olup üzerleri tüylüdür. Yer elmasının çiçekleri şovşli, büyük ve sarı renklidir. Her dalın ucunda tek bir çiçek tablasında çok sayıda çiçek oluşur. Çiçeklerinin gosterişli olması nedeniyle bazı yörelerimizde ev bahçelerinde süs bitkisi olarak da kullanılırlar. Çiçeklenme Temmuz ayında adım atar, Eylül sonuna kadar devam eder. Çiçekler 1-5 cm büyüklüğünde olup ayçiçeği çiçeğine çok benzer. Çiçeklerde tohum oluşumu fazla görülmez. Toprak altında oluşan yumrularla üretim yapıldığından tohumla üretim yapılmaz. 

Toprak altında oluşan tohumluk yumrular hasat edildikten sonrasında, yetiştirme dönemine kadar depolarda saklanır. Çevre şartları elverişli hale vardığında yumrular toprağa dikilerek üretim yapılır. Bir yıl önce meydana gelen toprak altındaki yumrular sökülmezse ekolojik koşullar elverişli hale ulaştığında yumrular üzerindeki sürgünler gelişerek yeni bitkiler oluşturur.

Yetiştirilme İstekleri

Yer elması sıcaklık isteği bakımından geniş bir adaptasyon kabiliyetine sahiptir. Bundan dolayı dünya üzerinde geniş bir alanda yetiştirilebilmektedir. Nebat gelişimi için optimum sıcaklık isteği 20-25°C'dir. Bitkinin toprak üstü kısımları 0°C'de donar. Toprak altındaki yumruları ise eksi 15-20°C'deki sıcaklıkları dahi donmadan atlatabilirler. Gün uzunluğu bakımından nör sayılır. Gün uzunluğunun arttığı yerlerde bitki gelişimi daha güzel ve verim daha yüksektir. Kısa vegetasyon devresi olan yerlerde bitki boyu kısa kalır. Bu durumda toprak altındaki yumruların miktarı ve büyüklüğü çok düşer. 

Toprak isteği bakımından kısmen seçicidir. Ağır ve killi topraklardan hoşlanmaz. Bu tip topraklarda yumrular düzgün gelişmez ve minik kalır. Hafif bünyeli topraklarda yumrular düzgün şekilli ve iri olur. Yetiştiricilik için kumlu tınlı ve tınlı topraklar tercih edilmelidir. Toprakta organik maddenin yüksek olması verim ve kaliteyi pozitif yönde yönde etkisinde bırakır.

Yetiştirilme Şekli

Yer elması yetiştirilecek toprak gübrelenip, pullukla derince sürülür. Tohumluk yumrular Mart ayı içinde ocak usulü yada sıravari olarak toprağın 8-10 santimetre derinliğine dikilir. Pratikte tohumluk olarak 30-50 g. Ağırlıktaki küçük yumrular tercih edilir. Sıra usulu yetiştiricilikte 70 cm aralıklarla 8-10 cm derinlikte çiziler açılır. Bu çizilere 25-30 cm. Sıra üzeri mesafelerle yer elması yumruları dikilir ve daha sonrasında bu yumruların üzeri tavlı toprakla kapatılır. İki hafta sonrasında yumrular sürgün meydana getirirler ve sürgünler toprak yüzeyinde görülmeye başlar. Dekara yaklaşık 30-50 gr ağırlıkta olan 100 kilogram tohumluk yer elması kullanılır.

Gelişme dönemi boyunca 3-4 defa çapa işlemi yapılır. Sürgünler yeterli boya aldıklarında son çapa ile birlikte boğazca doldurma yapılır. Bitkinin gelişme durumuna ve toprak yapısına nazaran kaymak kırma, havalandırma ve yabancı ot temizliği tertipli olarak aksatılmadan yapılmalıdır. Yer elması suyu seven bir nebat olarak bilinir. Ancak fazla rutubetli topraklardan hoşlanmaz. Toprakta suyun fazla olması ve toprağın devamlı ıslak olması yumruların çürümesine ve hastalanmasına neden olur. Yer elması sıra usulü yetiştiriliyorsa su karıklara verilir. Ocak usulü yetiştiricilikte ise yağmurlama yada salma şeklinde su verilir.

Yer elması yetiştiriciliğinde hastalık ve zararlılar ile ilgili fazla informasyon bulunmamaktadır. Ancak danaburnu, köstebek ve fare şeklinde zararı olanlar yumrularda önemli zararlara neden olur. Bu zararı dokunanlara karşı düzenli ve planlı bir mücadele yapılmalıdır.

Olgunluk, Hasat ve Depolama

Yer elması bitkileri Temmuz ve Eylül aylarında çok şovşli sarı çiçekler açar. Ekim ayından itibaren bitkinin çiçek ve diğer toprak üstü dal ve yaprakları kurumaya adım atar. Ekim ayı adım atarında hasada başlanabilir. Hasada başlamadan önce bir kaç ocak açılarak yumruların olgunluk durumuna bakılır. Yumrular hasat olgunluğuna gelmiş ise hasada karar verilir. Yumruları erken hasat etmek kaliteyi düşürür. Yumrular ne kadar uzun süre toprakta kalırsa kalite o denli artar, tat ve aroma en yüksek seviyeye çıkar.

Hasat olgunluğuna gelmiş yumruların toprak üstü kısımları tamamen temizlendikten sonrasında, yumrular ufak işletmelerde elle çapa yada bel kullanarak büyük işletmelerde ise pullukla yada patates hasat makineleri ile hasat edilir. Hasat edilen yumrular havuzlarda iyice yıkanır ve temizlenir. Daha sonrasında yumrular havadar bir yerde kurutulurlar ve büyüklüklerine göre boylanarak 10-15 kg'lık kasalarda veya 5-10 kg'lık plastik torbalarda pazara arzedilirler.

Yer elması adi depolarda 8-10°C sıcaklıkta ve yüzde 60-80 nemde 2-3 ay muhafaza edilebilir. Kontrollü koşullarda soğuk hava depolarında ise 1-2°C sıcaklıkta ve yüzde 70-75 nemde 4-6 aya kadar saklanabilir. En basit gizleme yöntemi yumruların sökülmeden toprakta bırakılmasıdır. Don tehlikesi olmayan yörelerde toprakta gizleme yöntemi uygulanır. Yetiştirme ve bakım şartlarına bağlı olarak iyi vasıflı tohumluk kullanılırsa dekardan averaj 2000-2500 kg yer elması yumrusu hasat edilebilir.
Hasat olgunluğuna gelmiş yumruların toprak üstü kısımları tamamen temizlendikten sonrasında, yumrular küçük işletmelerde elle çapa yada bel kullanarak büyük işletmelerde ise pullukla yada patates hasat makineleri ile hasat edilir. Hasat edilen yumrular havuzlarda iyice yıkanır ve temizlenir. Daha sonra yumrular havadar bir yerde kurutulurlar ve büyüklüklerine gore boylanarak 10-15 kilogram'lık kasalarda veya 5-10 kilo'lık plastik torbalarda pazara arzedilirler.

Yer elması adi depolarda 8-10°C sıcaklıkta ve yüzde 60-80 nemde 2-3 ay muhafaza edilebilir. Kontrollü koşullarda soğuk hava depolarında ise 1-2°C sıcaklıkta ve yüzde 70-75 nemde 4-6 aya kadar saklanabilir. En rahat gizleme yöntemi yumruların sökülmeden toprakta bırakılmasıdır. Don tehlikesi olmayan yörelerde toprakta saklama yöntemi uygulanır. Yetiştirme ve bakım şartlarına bağlı olarak iyi vasıflı tohumluk kullanılırsa dekardan ortalama 2000-2500 kilo yer elması yumrusu hasat edilebilir.



Anason nasıl yetiştirilir?